Bolalarda buyrak toshi

Bolalarda buyrak toshi qanchalik koʻp uchraydi?

Buyrak toshi koʻpincha kattalar kasalligi deb qabul qilinadi, lekin soʻnggi yillarda bolalarda ham tobora koʻproq uchramoqda. Tosh kasalligi issiq iqlimli hududlarda, masalan, Yaqin Sharq, Kavkaz va Markaziy Osiyoda koʻproq uchraydi. Toshlar hatto chaqaloqlarda ham boʻlishi mumkin.

Kattalardan farqli ravishda, bolalarda tosh ortida koʻpincha aniq sabab turadi: moddalar almashinuvining buzilishi, siydik yoʻllarining tugʻma nuqsoni yoki infeksiya. Shuning uchun bolada toshni olib tashlashning oʻzi yetarli emas, uning sababini ham topish kerak.

Sabablari

• Metabolik: siydikda kalsiyning koʻpligi (giperkalsiuriya) va sitratning kamligi (gipositraturiya) eng koʻp uchraydigan metabolik buzilishlar qatoriga kiradi; shuningdek oksalat yoki siydik kislotasining koʻpligi, sistinuriya.
• Anatomik: pieloureteral segment torayishi, megaureter, siydik turgʻunligiga olib keladigan boshqa holatlar.
• Infeksiya: baʼzi bakteriyalar siydikda tosh hosil boʻlishiga sharoit yaratadi.
• Turmush tarzi: kam suyuqlik ichish, shoʻr va qayta ishlangan oziq-ovqatlar, uzoq vaqt kam harakatlanish, baʼzi dorilar.

Belgilari

• Katta yoshdagi bolalarda: biqindan boshlanib qorinning pastki qismiga tarqaladigan, toʻlqinsimon kuchli ogʻriq (buyrak sanchigʻi), koʻngil aynishi, qusish, siydikda qon.
• Kichik bolalarda: tipik ogʻriq koʻpincha boʻlmaydi. Bezovtalik, yigʻlash, qusish, siydik yoʻllari infeksiyasi yoki UTTda tasodifan aniqlanish.
• Siydik yoʻllari infeksiyalarining qaytalanishi.

Tashxis

• UTT birinchi va koʻp hollarda yetarli boʻlgan tekshiruv, nurlanish bermaydi.
• Past dozali kompyuter tomografiyasi UTTda tosh koʻrinmasa yoki davolash rejasi uchun aniq oʻlcham kerak boʻlsa.
• Qon va siydik tahlillari (iloji boʻlsa 24 soatlik siydik, kichik bolalarda bir martalik siydik namunasi): tosh sababini topish uchun. Tushgan yoki olib tashlangan toshning kimyoviy tahlili juda qimmatli maʼlumot beradi, shuning uchun tushgan toshni saqlab, shifokorga olib keling.

Davolash

Kichik toshlar

Siydik nayidagi 5 mm dan kichik toshlarning koʻpchiligi oʻzi tushib ketadi. Bu davrda ogʻriq qoldiruvchi, koʻp suyuqlik va baʼzan toshning tushishini osonlashtiradigan dori beriladi. Bunday dorilar bilan bolalarda tajriba hali cheklangan, ularni qoʻllash yoki qoʻllamaslik haqida shifokor qaror qiladi. Bola kuzatuvda boʻladi; ogʻriq dori berilganda ham kamaymasa, isitma chiqsa yoki tosh bir necha hafta ichida tushmasa, aralashuv qilinadi.

Aralashuv talab qiladigan toshlar

Bolalarda tosh uchun ochiq operatsiya hozir deyarli qilinmaydi. Kesiksiz yoki minimal invaziv usullar qoʻllaniladi:

• Zarba toʻlqini bilan toshni maydalash (ESWL). Tashqaridan yuboriladigan toʻlqinlar toshni mayda boʻlaklarga ajratadi, keyin ular siydik bilan tushadi. 20 mm gacha boʻlgan buyrak toshlarida yaxshi natija beradi.
• Ureteroskopiya va retrograd intrarenal jarrohlik (RIRS). Siydik chiqarish kanali orqali ingichka endoskop kiritiladi, tosh lazer bilan maydalanib olib tashlanadi. Siydik nayi toshlarida va baʼzi buyrak toshlarida tanlanadi.
• Perkutan nefrolitotomiya (PNL, mini-PNL). Katta buyrak toshlarida beldagi kichik teshik orqali buyrakka kirib, tosh olib tashlanadi.

Siydik oqimi toʻsilgan boʻlsa va isitma chiqsa, avval buyrakdan siydik oqimi vaqtinchalik stent yoki drenaj yordamida tiklanadi, infeksiya davolanadi, tosh esa keyinroq olib tashlanadi.

Qaytalanishning oldini olish

• Koʻp suv: siydik och rangda boʻlishi kerak. Katta yoshdagi bolalarda yoshiga qarab kuniga taxminan 1–2,5 litr, issiq havoda va sportdan keyin koʻproq. Chaqaloqlarda va buyrak faoliyati sust bolalarda suyuqlik miqdorini shifokor belgilaydi.
• Tuzni kamaytirish: qayta ishlangan oziq-ovqatlar, chipslar, kolbasa mahsulotlari.
• Ratsionda kalsiy meʼyorda boʻlsin: sut mahsulotlari meʼyoriy miqdorda qolishi kerak, kalsiyni kamaytirish aksincha tosh xavfini oshiradi.
• Shirin ichimliklar oʻrniga suv: limon sharbati sitratni oshiradi va foydali boʻlishi mumkin.
• Metabolik tekshiruv natijasiga koʻra kerak boʻlsa, dori bilan davolash.