---
title: "Gematuriya va tosh: shifokorlar uchun | Bolalar urologiyasi"
description: "Shifokorlar uchun: bolalarda gematuriya va siydik-tosh kasalligi, sababni aniqlash, metabolik tekshiruv, davolash va profilaktika."
lang: uz
url: https://bolalarurologiyasi.com/shifokorlar-uchun/gematuriya-va-buyrak-toshi/
---

# Gematuriya va buyrak toshi

Siydigi qizil yoki tahlilida qon topilgan bolani bosqichma-bosqich baholash, nefrolog yoki urologga toʻgʻri yoʻnaltirish va toshi bor bolada sababni izlash.

Muallif: [Dr. Parviz Hojiyev](/shifokor/), bolalar urologi (FEAPU).

Bolalar urologlari, urologlar, bolalar jarrohlari, pediatrlar va rezidentlar uchun 11 qadam ~15 daq

Mundarija

1.  Maqsadlar
    1.  [Ushbu mavzuni oʻrganganingizdan soʻng](#addim-1)
2.  Asoslar
    1.  [Gematuriyani tasdiqlash](#addim-2)
    2.  [Glomerulyarmi yoki noglomerulyarmi?](#addim-3)
    3.  [Sabablar](#addim-4)
3.  Diagnostika
    1.  [Dastlabki tekshiruv](#addim-5)
    2.  [Bolalarda tosh: klinik belgilar va vizualizatsiya](#addim-6)
    3.  [Metabolik tekshiruv](#addim-7)
4.  Davolash
    1.  [Oʻtkir davr](#addim-8)
    2.  [Toshni olib tashlash](#addim-9)
    3.  [Qaytalanishning oldini olish](#addim-10)
5.  [Test](#addim-11)

Qadam **1** / 11

Maqsadlar

## Ushbu mavzuni oʻrganganingizdan soʻng

-   Gematuriyani mikroskopiya bilan tasdiqlash va soxta gematuriyani aniqlash.
-   Glomerulyar va noglomerulyar gematuriyani farqlash.
-   Dastlabki tekshiruv algoritmini va nima kerak emasligini bilish.
-   Bolalarda tosh nima uchun metabolik tekshiruvni talab qilishini tushuntirish.
-   Toshning oʻlchami va joylashuviga qarab davolash usullarini bilish.

Amaliy maslahat

Asosiy xulosa: har qanday qizil siydik qon degani emas. Bolada tosh aniqlanganda mumkin boʻlgan metabolik, anatomik va infeksion sabablar izlanishi kerak; birinchi toshdan keyin metabolik tekshiruv oʻtkaziladi.

Asoslar

## Gematuriyani tasdiqlash

-   **Mikrogematuriya:** takroriy tahlillarda mikroskopiyada koʻrish maydonida ≥5 eritrotsit.
-   **Makrogematuriya:** koʻz bilan koʻrinadigan qon.
-   Test-chiziq gemoglobin va mioglobinga ham reaksiya beradi: musbat test-chiziq mikroskopiya bilan tasdiqlanishi kerak.
-   Eritrotsitsiz qizil siydik: oziq-ovqat (lavlagi, maymunjon), dorilar (rifampitsin), goʻdakda urat kristallari, mioglobinuriya, gemoglobinuriya.

Amaliy maslahat

Bitta tahlilda oz miqdordagi eritrotsitlar tez-tez uchraydi. Izolyatsiyalangan, simptomsiz mikrogematuriya aniqlanganda siydik tahlili bir necha hafta davomida 2–3 marta takrorlanadi.

Asoslar

## Glomerulyarmi yoki noglomerulyarmi?

Belgi

Glomerulyar

Noglomerulyar

Rangi

Qoʻngʻir, “kola”, choy rangida

Qizil, pushti

Laxtalar

Yoʻq

Boʻlishi mumkin

Eritrotsitlar

Dismorf, eritrotsitar silindrlar

Normal shaklda

Proteinuriya

Koʻpincha bor

Odatda yoʻq yoki kam

Boshqa

Shish, arterial gipertenziya, oliguriya

Ogʻriq, dizuriya, jarohat, terminal gematuriya

Yoʻnaltirish

Bolalar nefrologi

Bolalar urologi

Asoslar

## Sabablar

**Noglomerulyar:** siydik yoʻllari infeksiyasi, giperkalsiuriya, tosh, jarohat (ayniqsa gidronefrozli buyrakka kichik zarbadan keyin), meatostenoz, oʻsmir oʻgʻil bolalarda uretrorragiya, nutcracker fenomeni (chap buyrak venasining siqilishi), kamdan-kam hollarda oʻsmalar (Vilms oʻsmasi) va qon tomir anomaliyalari.

**Glomerulyar:** streptokokkdan keyingi glomerulonefrit (tomoq yoki teri infeksiyasidan 1–3 hafta keyin), IgA nefropatiya (infeksiya bilan bir vaqtda yoki 1–2 kundan keyin), yupqa bazal membrana kasalligi, Alport sindromi, Shenleyn-Genox purpurasidagi nefrit.

Amaliy maslahat

Bolalarda izolyatsiyalangan gematuriya sababi sifatida oʻsma kam uchraydi. Qorinda hosila bilan birga kechadigan gematuriya esa shoshilinch UTTni talab qiladi.

Diagnostika

## Dastlabki tekshiruv

1.  Mikroskopiya bilan siydik tahlili; siydik ekmasi.
2.  Siydikda oqsil/kreatinin va kalsiy/kreatinin nisbati (ertalabki birinchi siydikda).
3.  Arterial bosim, shishlar, qorin koʻrigi.
4.  Oilaviy anamnez: gematuriya, buyrak yetishmovchiligi, eshitish pasayishi, tosh.
5.  Buyrak va siydik pufagi UTTsi.
6.  Glomerulyar manba gumon qilinganda: kreatinin, C3, zarur boʻlsa boshqa nefrologik tahlillar va nefrolog maslahati.

Kalsiy/kreatinin nisbati meʼyori yosh bilan kamayadi: 7 yoshdan katta bolalarda 0,2 mg/mg dan (taxminan 0,6 mmol/mmol) yuqori natija giperkalsiuriyadan dalolat beradi. Kichik yoshda yoshga mos meʼyorlarga qaraladi.

Diqqat

Bolalarda gematuriyada sistoskopiya muntazam tekshiruv emas. Biroq oʻtkir ogʻriq, isitma, oliguriya, shish yoki arterial gipertenziya bilan kechadigan gematuriya oʻsha kuniyoq baholashni talab qiladi.

Diagnostika

## Bolalarda tosh: klinik belgilar va vizualizatsiya

-   **oshmoqda** bolalarda uchrash chastotasi
-   **koʻpincha** metabolik sabab topiladi
-   **UTT** birinchi vizualizatsiya
-   **<5 mm** koʻpincha oʻz-oʻzidan tushadi

-   Katta yoshdagi bolalarda tipik buyrak sanchigʻi, koʻngil aynishi, gematuriya.
-   Kichik bolalarda tipik ogʻriq koʻpincha boʻlmaydi: injiqlik, qayt qilish, SYI yoki UTTda tasodifiy topilma.
-   Birinchi vizualizatsiya: UTT. UTT yetarli boʻlmasa, past dozali kontrastsiz KT.
-   Obzor rentgenografiya rentgenkontrast toshlarni kuzatishda foydali boʻlishi mumkin.

Diagnostika

## Metabolik tekshiruv

Bolalarda tosh ortida koʻpincha metabolik buzilish, anatomik anomaliya yoki infeksiya turadi. Birinchi toshdan keyin har bir bolada:

-   Toshning kimyoviy tahlili (tushgan tosh saqlab qolinishi kerak).
-   Qonda kalsiy, fosfor, magniy, siydik kislotasi, kreatinin, elektrolitlar; kalsiy yuqori boʻlsa PTG (paratgormon).
-   Sutkalik siydikda kalsiy, oksalat, sitrat, siydik kislotasi, sistin, magniy, kreatinin va hajm (imkon boʻlmasa, ertalabki siydikdagi nisbatlar).
-   Siydik pH, umumiy tahlil va ekma.

Amaliy maslahat

Bolalarda eng koʻp uchraydigan metabolik sabablar giperkalsiuriya va gipotsitraturiyadir. Sistinuriya, birlamchi giperoksaluriya va distal buyrak kanalchalari atsidozi kam uchraydi, ammo muhim tashxislardir.

Davolash

## Oʻtkir davr

-   Ogʻriq qoldiruvchi (nosteroid yalligʻlanishga qarshi dorilar), yetarli miqdorda suyuqlik.
-   Siydik nayidagi kichik toshlarda kuzatuv; baʼzi hollarda toshning tushishini osonlashtirish uchun alfa-blokator (bolalarda koʻrsatmadan tashqari, off-label qoʻllash).
-   Tushgan toshni elakcha orqali ushlab, tahlilga yuborish.

Diqqat

Buyrak obstruksiyasi bilan birga kechadigan isitma shoshilinch holatdir: avval buyrak stent yoki nefrostoma orqali drenajlanadi, infeksiya davolanadi, tosh keyinroq olib tashlanadi.

Davolash

## Toshni olib tashlash

Holat

Tipik tanlov

Buyrak toshi, 10 mm dan kichik

Masofaviy zarba toʻlqinli litotripsiya (ESWL) birinchi tanlov; muqobili RIRS yoki PNL

Buyrak toshi, 10–20 mm

ESWL, retrograd intrarenal jarrohlik (RIRS) yoki mini-PNL; joylashuvi va tarkibiga qarab tanlanadi, pastki kosacha toshlarida PNL afzal

Buyrak toshi, 20 mm dan katta yoki murakkab

Perkutan nefrolitotomiya (mini-PNL)

Siydik nayi toshi, tushmayapti

Yuqori qismida ESWL, muqobili ureteroskopiya; pastki qismida ureteroskopiya va lazer litotripsiya, muqobili ESWL

Anatomik anomaliya bilan birga tosh

Sababni tuzatish bilan birga (masalan, pieloplastika)

Bolalarda toshlar boʻyicha ochiq operatsiya hozir deyarli qilinmaydi.

Davolash

## Qaytalanishning oldini olish

-   Koʻp suyuqlik ichish: siydik ochiq rangda boʻlishi kerak; sutkalik hajm yosh va vaznga qarab belgilanadi.
-   Tuzni kamaytirish: qayta ishlangan mahsulotlar, chipslar, kolbasa.
-   Kalsiyni cheklamaslik: odatdagi sut mahsulotlari; kalsiy kamaytirilsa, oksalat soʻrilishi ortadi.
-   Gipotsitraturiyada sitrat preparatlari; giperkalsiuriyada zarur boʻlsa tiazid.
-   Sistinuriya va giperoksaluriya kabi kam uchraydigan kasalliklar nefrolog bilan birgalikda maxsus davolashni talab qiladi.

Amaliy maslahat

Pediatrning roli: gematuriyani mikroskopiya bilan tasdiqlash, glomerulyar belgilarda nefrologga yoʻnaltirish, toshi bor bolani metabolik tekshiruvsiz qoldirmaslik va obstruksiya bilan kechadigan isitmani shoshilinch holat deb qabul qilish.

Test

## Test: Gematuriya va tosh

Oʻzingizni sinab koʻring: bitta javobni tanlang.

1.  6 yoshli bolaning siydigi qizil, test-chiziq qonga manfiy, mikroskopiyada eritrotsit yoʻq, bola bir kun oldin koʻp lavlagi yegan. Bu nima?
    
    Gematuriya mikroskopiya bilan tasdiqlanadi. Test-chiziq manfiy va eritrotsit yoʻq boʻlsa, rang oziq-ovqat yoki dori bilan bogʻliq. Test-chiziq musbat, ammo eritrotsit yoʻq boʻlsa, gemoglobinuriya yoki mioglobinuriya haqida oʻylash kerak.
    
2.  Tomoq ogʻrigʻidan 2 hafta oʻtgach 8 yoshli bolada “kola rangidagi” siydik, koʻz atrofida shish va yuqori arterial bosim bor. Kimga yoʻnaltirish kerak?
    
    Bu glomerulyar gematuriyaning tipik manzarasi (streptokokkdan keyingi glomerulonefrit gumoni). Shish va arterial gipertenziyada shoshilinch nefrologik baholash kerak.
    
3.  10 yoshli bolada birinchi buyrak toshi aniqlandi. Qaysi qadam majburiy?
    
    Bolalarda tosh koʻpincha metabolik sabab bilan bogʻliq. Birinchi toshdan keyin sutkalik siydik, qon tahlillari va tosh tahlili oʻtkaziladi.
    
4.  Bolada tosh gumon qilinganda birinchi vizualizatsiya usuli qaysi?
    
    UTT nurlanishsiz va aksariyat hollarda yetarli. Zarur boʻlsa, past dozali kontrastsiz KT qilinadi.
    
5.  Siydik nayida toshi va obstruksiyasi bor bolada 39 °C isitma. Eng toʻgʻri yondashuv?
    
    Obstruksiyaga uchragan infeksiyalangan buyrak shoshilinch holatdir. Avval drenaj va antibiotik, tosh esa infeksiya bosilgandan keyin olib tashlanadi.
    

Mavzu yakunlandi

[Barcha mavzular](/shifokorlar-uchun/)[Bolalar urologiga yoʻllash mezonlari](/shifokorlar-uchun/yollanma-mezonlari/)

## Mavzu boʻyicha kalkulyatorlar

-   [eGFR: soddalashtirilgan Schwartz formulasi (bedside Schwartz)](/shifokorlar-uchun/kalkulyatorlar/egfr-schwartz/)

## Bogʻliq mavzular

-   [Obstruktiv uropatiyalar va antenatal gidronefroz](/shifokorlar-uchun/obstruktiv-uropatiyalar/)

## Mavzu boʻyicha ota-onalar uchun maqolalar

-   [Siydikda qon](/kasalliklar/gematuriya/)
-   [Buyrak toshi](/kasalliklar/buyrak-toshi/)
-   [Buyrak toshini davolash](/operatsiyalar/buyrak-toshini-davolash/)
-   [Siydik tahlili va ekish](/tekshiruvlar/siydik-tahlili/)
-   [Buyrak va siydik pufagi UTTsi](/tekshiruvlar/buyrak-va-siydik-pufagi-utt/)

## Manbalar

1.  [EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Urolithiasis.](https://uroweb.org/guidelines/paediatric-urology/chapter/urinary-stone-disease)
2.  [EAU Guidelines on Urolithiasis, 2025: Paediatric stones.](https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis)
3.  [Viteri B, Reid-Adam J. Hematuria and proteinuria in children. Pediatr Rev. 2018;39(12):573–587.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30504250/)

Material tibbiyot mutaxassislari uchun moʻljallangan va amaldagi klinik tavsiyalarga asoslangan. Muayyan bemor boʻyicha qarorni davolovchi shifokor qabul qiladi.

Yangilangan: 2026-yil 2-noyabr

---
Maʼlumot ota-onalar va hamkasblar uchun, u shifokor koʻrigining oʻrnini bosmaydi. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qoʻngʻiroq qiling.