--- title: "Tushmagan moyak (kriptorxizm): operatsiya vaqti va davolash" description: "Moyak yorgʻoqqa tushmagan boʻlsa: qachon oʻzi tushishi mumkin, nega operatsiya 6–12 oylikda tavsiya etiladi, paypaslanmaydigan moyakda nima qilinadi." lang: uz url: https://bolalarurologiyasi.com/kasalliklar/tushmagan-moyak/ --- [Moyak va chov sohasi](/kasalliklar/#moyak) # Tushmagan moyak (kriptorxizm) Moyak yorgʻoqqa tushmagan boʻlsa: qachon oʻzi tushishi mumkin, nega operatsiya 6–12 oylikda tavsiya etiladi, paypaslanmaydigan moyakda nima qilinadi. Muallif: [Dr. Parviz Hojiyev](/shifokor/), bolalar urologi (FEAPU). Qisqacha Oʻzi tushadimi? Baʼzan dastlabki 6 oyda. 6 oydan keyin deyarli tushmaydi. Operatsiya vaqti 6–12 oylikda, eng kechi 18 oylikkacha. Gormon ukoli yordam beradimi? Moyakni tushirish uchun tavsiya etilmaydi. UTT kerakmi? Odatda yoʻq. Tashxis koʻrik orqali qoʻyiladi. ## Tushmagan moyak nima? Ona qornida moyaklar qorin boʻshligʻida rivojlanadi va homiladorlikning soʻnggi oylarida chov kanali orqali yorgʻoqqa tushadi. Tugʻilganda bitta yoki ikkala moyak yorgʻoqda boʻlmasa, bu **tushmagan moyak** yoki **kriptorxizm** deyiladi. Oʻz vaqtida tugʻilgan oʻgʻil bolalarning taxminan 1–4,6%ida, chala tugʻilganlarning esa 45%igacha qismida uchraydi. Bu bolalarning bir qismida moyak dastlabki oylarda oʻzi tushadi, ammo **6 oylikdan keyin** tushish deyarli kuzatilmaydi. Chala tugʻilgan chaqaloqlarda 6 oylik chegara tuzatilgan yosh boʻyicha hisoblanadi. Tushmagan moyak: qachon nima qilish kerak? 1. Tugʻilish Moyak yorgʻoqda emas Shifokor buni qayd etadi va bolani kuzatuvga oladi. 2. 0–6 oy Kutish davri Moyak bu muddatda oʻzi tushishi mumkin. 3. 6 oy Hali tushmagan boʻlsa, bolalar urologiga Bundan keyin oʻzi tushishi deyarli kuzatilmaydi. 4. 6–12 oy Operatsiya uchun eng qulay vaqt Kelajakdagi farzand koʻrish qobiliyatini eng yaxshi saqlaydi. 5. 18 oy Eng kechki muddat Kattaroq yoshda aniqlansa, imkon qadar tezroq operatsiya qilinadi. **Kutmasdan shifokor koʻrigiga:** yangi tugʻilgan chaqaloqda ikkala moyak ham paypaslanmasa, ayniqsa gipospadiya bilan birga boʻlsa. **Bilish muhim:** UTT odatda kerak emas, gormon davosi esa moyakni kamdan-kam tushiradi va moyak yana yuqoriga koʻtarilishi mumkin, shuning uchun rutin tavsiya etilmaydi. Bu sxema koʻrikning oʻrnini bosmaydi. Manba: EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026. ## Turlari - **Paypaslanadigan moyak** (taxminan 80%): moyak chov kanalida yoki uning chiqish joyida paypaslanadi, lekin yorgʻoqqa tushmaydi. - **Paypaslanmaydigan moyak** (taxminan 20%): moyak qorin boʻshligʻida joylashgan, rivojlanmagan yoki ona qornidayoq soʻrilib ketgan boʻlishi mumkin. - **Ektopik moyak:** moyak odatdagi yoʻldan chetga, masalan, sonning yoki chovning boshqa joyiga tushgan. - **Keyinchalik yuqoriga koʻtarilib qolgan moyak:** ilgari yorgʻoqda boʻlgan moyak bola oʻsgan sari yuqoriga koʻtariladi. [Retraktil moyak](/kasalliklar/retraktil-moyak/) esa alohida holat: moyak sovuqda yoki tegilganda yuqoriga qochadi, ammo yorgʻoqqa osongina tushiriladi va u yerda qoladi. ## Nega davolash kerak? - **Farzand koʻrish qobiliyati (fertillik).** Yorgʻoqdagi harorat tana haroratidan 2–3 daraja past. Yorgʻoqdan tashqarida qolgan moyakda urugʻ hujayralari birinchi yildan boshlab zararlana boshlaydi. - **Saraton xavfi.** Tushmagan moyakda xavf biroz yuqoriroq. Moyak yorgʻoqda boʻlsa, oʻzgarishlarni oʻz vaqtida sezish mumkin. - **Buralish va shikastlanish xavfi.** Chovdagi moyak osonroq buraladi va shikastlanadi. - **[Chov churrasi](/kasalliklar/chov-churrasi/)** koʻpincha birga uchraydi. - **Ruhiy sabab:** boʻsh yorgʻoq bolada xijolat va bezovtalik uygʻotishi mumkin. ## Tashxis Tashxis **tajribali shifokor koʻrigi** orqali qoʻyiladi. UTT tushmagan moyakni muntazam baholashda tavsiya etilmaydi: ayniqsa paypaslanmaydigan moyakni ishonchli topa olmaydi yoki istisno qila olmaydi, davolash qarorini odatda oʻzgartirmaydi va bolalar urologiga yoʻllashni kechiktirmasligi kerak. Paypaslanmaydigan moyakda bola avval **narkoz ostida qayta koʻrikdan** oʻtkaziladi: bu paytda moyakni baʼzan paypaslab topish mumkin boʻladi. Topilmasa, joyini aniqlashning eng ishonchli yoʻli **diagnostik laparoskopiya**: kamera yordamida qorin boʻshligʻi koʻriladi va shu operatsiyaning oʻzida davolash ham bajariladi. ## Davolash ### Operatsiya vaqti Operatsiya **6–12 oylikda**, eng kechi 18 oylikkacha tavsiya etiladi. Kattaroq yoshda aniqlangan bolalar tashxisdan keyin imkon qadar tezroq operatsiya qilinadi. ### Operatsiya - **Paypaslanadigan moyakda** chov yoki yorgʻoqdagi kichik kesma orqali moyak boʻshatiladi va yorgʻoqqa tikib qoʻyiladi (**[orxiopeksiya](/operatsiyalar/orxiopeksiya/)**). Bola koʻpincha shu kunning oʻzida uyiga ketadi. - **Paypaslanmaydigan moyakda** avval narkoz ostida qayta koʻrik qilinadi; topilgan natijaga qarab laparoskopiya yoki boshqa usul tanlanadi. Moyak qorin boʻshligʻida boʻlsa, laparoskopik orxiopeksiya, juda baland joylashganda esa bir yoki ikki bosqichli (Fowler-Stephens) usul tanlanadi. Moyak rivojlanmagan boʻlsa (faqat kichik qoldiq toʻqima topilsa), qoldiqni olib tashlash masalasi har bir holatda alohida hal qilinadi. ### Gormon davosi Gormon ukollari (xorionik gonadotropin (hCG), GnRH) moyakni yorgʻoqqa kam hollarda tushiradi (taxminan 20%), tushgan moyak keyinchalik yana koʻtarilishi mumkin, shuning uchun rutin tavsiya etilmaydi. ## Operatsiyadan keyin Operatsiyadan keyin moyak bir necha oy davomida va oʻsmirlik davrida tekshirib turiladi. Moyakning yana yuqoriga koʻtarilishi yoki kichrayishi kamdan-kam uchraydi: tizimli sharhga koʻra, oddiy orxiopeksiyadan keyin moyakning kichrayishi (atrofiya) taxminan 2% holatda kuzatiladi. Qorin boʻshligʻidagi moyak uchun Fowler-Stephens usulida bu xavf yuqoriroq: ikki bosqichli usulda taxminan 8%, bir bosqichli usulda undan koʻproq. Oʻsmirlik davrida oʻgʻil bola moyaklarini oʻzi tekshirishni oʻrganishi kerak. ## Qachon zudlik bilan murojaat qilish kerak? Quyidagilardan biri boʻlsa, navbatdagi qabulni kutmang: shifokorga qoʻngʻiroq qiling yoki eng yaqin shoshilinch tibbiy yordam boʻlimiga boring. - Chovda yoki yorgʻoqda toʻsatdan ogʻriq, shish, qizarish (tushmagan moyak buralgan boʻlishi mumkin) - Yangi tugʻilgan chaqaloqda ikkala moyak ham paypaslanmasa yoki jinsiy aʼzolarning koʻrinishi noaniq boʻlsa [Tez tibbiy yordam: 103](tel:103) Pediatr va oilaviy shifokor uchun eslatma Tugʻilganda moyak tushmagan boʻlsa, bolani 6 oylikkacha kuzatish mumkin; 6 oydan keyin spontan tushish kutilmaydi va bola bolalar urologiga yoʻllanishi kerak. UTT tashxisni ham, davolash rejasini ham oʻzgartirmaydi, rutin tarzda tavsiya etilmaydi. Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyak, ayniqsa gipospadiya bilan birga boʻlsa, neonatal davrda jins shakllanishi farqlari (DSD) nuqtai nazaridan shoshilinch baholanishi lozim. Retraktil moyak bilan adashtirmaslik uchun koʻrik iliq xonada, bola xotirjam holatda oʻtkazilishi kerak. ## Qabulda nima qilinadi? 1. Bola xotirjam holatda, iliq xonada, yotgan va oʻtirgan holatda koʻrikdan oʻtkaziladi. 2. Moyak paypaslanadimi, qayerda joylashgan va uni yorgʻoqqa tushirish mumkinmi, shular baholanadi. 3. Paypaslanadigan moyakda ochiq orxiopeksiya, paypaslanmaydigan moyakda avval narkoz ostida qayta koʻrik, natijaga qarab laparoskopiya yoki boshqa usul rejalashtiriladi. 4. Operatsiya kuni, narkoz va uyda parvarish tushuntiriladi. [WhatsApp orqali qabulga yoziling](https://wa.me/994504443035?text=Assalomu%20alaykum%2C%20%E2%80%9CTushmagan%20moyak%E2%80%9D%20bo%CA%BByicha%20qabulga%20yozilmoqchi%20edim.)Bolalar urologiyasi markazi, Badam Medical Center, Boku ## Koʻp beriladigan savollar Operatsiyani maktab yoshigacha kechiktirish mumkinmi? Tavsiya etilmaydi. Yorgʻoqdan tashqarida qolgan moyak tananing issiqroq haroratida turgani uchun undagi urugʻ hujayralari birinchi yildan boshlab zararlana boshlaydi. Operatsiyani 6–12 oylikda qilish kelajakdagi farzand koʻrish qobiliyatini eng yaxshi saqlaydi. Tushmagan moyak saraton xavfini oshiradimi? Ha, xavf biroz yuqoriroq. Erta operatsiya kech operatsiyaga nisbatan bu xavfni kamaytiradi, ammo toʻliq yoʻqotmaydi. Bundan tashqari, yorgʻoqdagi moyakni keyinchalik qoʻl bilan tekshirib turish mumkin. Oʻsmirlik davridan boshlab oʻzini oʻzi tekshirish oʻrgatiladi. Bitta moyak tushmagan boʻlsa, oʻgʻlim kelajakda ota boʻla oladimi? Bir tomonlama tushmagan moyagi oʻz vaqtida operatsiya qilingan erkaklarda farzand koʻrish qobiliyati koʻp hollarda meʼyorga yaqin boʻladi. Ikki tomonlama holatlarda xavf yuqoriroq. ## Mavzuga oid - [Retraktil moyak Vaqtincha yuqoriga tortiladigan moyak, “uyatchan” moyak Kasallik](/kasalliklar/retraktil-moyak/) - [Chov churrasi Ingvinal churra, chovda boʻrtma Kasallik](/kasalliklar/chov-churrasi/) - [Gidrotsele Moyak istisqosi, yorgʻoqda suyuqlik Kasallik](/kasalliklar/gidrotsele/) - [Orxiopeksiya Tushmagan moyak operatsiyasi, laparoskopik orxiopeksiya Davolash](/operatsiyalar/orxiopeksiya/) - [Gipospadiya Siydik chiqarish teshigining jinsiy olat ostki tomonida ochilishi Kasallik](/kasalliklar/gipospadiya/) - [Jins shakllanishi farqlari DSD, jinsiy aʼzolarning noaniq tuzilishi Kasallik](/kasalliklar/jinsiy-rivojlanish-farqlari/) - [Kriptorxizm: tushmagan moyak Shifokorlar uchun](/shifokorlar-uchun/kriptorxizm/) - [Gipospadiya va jins shakllanishi farqlari (DSD) Shifokorlar uchun](/shifokorlar-uchun/gipospadiya-va-dsd/) - [Chov churrasi va gidrotsele Shifokorlar uchun](/shifokorlar-uchun/chov-churrasi-va-gidrotsele/) Manbalar - [EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Undescended testes.](https://uroweb.org/guidelines/paediatric-urology/chapter/management-of-undescended-testes) - [Radmayr C et al. Management of undescended testes: European Association of Urology/European Society for Paediatric Urology guidelines. J Pediatr Urol, 2016.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27687532/) Ushbu sahifa maʼlumot berish maqsadida tayyorlangan. Bolangizni davolash haqidagi qaror koʻrikdan soʻng shifokor bilan birgalikda qabul qilinadi. Yangilangan: 2026-yil 3-noyabr --- Maʼlumot ota-onalar va hamkasblar uchun, u shifokor koʻrigining oʻrnini bosmaydi. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qoʻngʻiroq qiling.